Zorg en ondersteuning zijn georganiseerd in verschillende domeinen (Wmo, Wlz, Zvw), kennen verschillende inkopende partijen (gemeenten, zorgkantoren, zorgverzekeraars), zijn geschoeid op een verschillende sturingsfilosofie en worden binnen verschillende geografische gebieden uitgevoerd. De organisatie en bekostiging van zorg en ondersteuning zijn hierdoor buitengewoon complex geworden. Zorgvernieuwers lopen dan ook regelmatig vast in de ‘bekostigingsjungle van de zorg’. Lees hier over mogelijke oplossingsrichtingen.

 

Inzetten op preventie en predictie in zorg en ondersteuning is complex

Een toenemende druk op zowel de betaalbaarheid van zorg en ondersteuning als de beschikbaarheid van gekwalificeerd zorgpersoneel creëert de noodzaak voor zorgvernieuwing. Ondanks de noodzaak is het voor de organisaties in de zorgketens lastig om de beweging naar meer preventie en predictie in zorg en ondersteuning te organiseren en financieren. De verschillende organisaties werken vanuit de eigen ‘zorg en ondersteuning’ taken met een specifieke financieringsvorm. De kosten van preventie- of predictieprojecten zijn vaak voor rekening voor het ene domein, terwijl de baten voor een ander domein zijn. De financiële schotten binnen het huidige bekostigingssysteem vormen stevige obstakels voor vernieuwers.

Zoals ook gevisualiseerd in onderstaand figuur, gaat de huidige bekostigingssystematiek uit van drie leefwerelden van de burger met betrekking tot de levering van zorg en/of ondersteuning, namelijk: 1. Thuis, 2. Langdurige zorg en ondersteuning, en 3. Curatieve zorg en ondersteuning. Iedere leefwereld kent tegelijkertijd een of meerdere domeinen, inkopende partijen en aanbieders van zorg en ondersteuning.

 

De leefwereld thuis

Het overgrote deel van de Nederlandse burgers woont vitaal thuis. Voor deze burgers zet bijvoorbeeld de gemeente via de omgevingswet in op het stimuleren van een gezonde leefomgeving om zo burgers langer ‘vitaal’ te houden. Tegelijkertijd kan het voorkomen dat burgers (incidenteel) extra zorg en/of ondersteuning nodig hebben, vooral naarmate mensen worden gestimuleerd om langer thuis te blijven wonen. Ze manoeuvreren hierbij tussen verschillende aanbieders in de domeinen van de WMO en ZVW, afhankelijk van hun hulpvraag. De woonsituatie staat in dit geval los van zorg en/of ondersteuning.

 

De leefwereld in de langdurige zorg

In deze leefwereld wonen burgers met een langdurige zorg- en ondersteuningsvraag in een intramurale setting. Zorg en ondersteuning zijn daarbij gekoppeld aan de woonsituatie, met voornamelijk financiering vanuit de Wlz.

 

 

 

 

 

De leefwereld in de curatieve zorg

In deze leefwereld verblijven burgers met een curatieve zorg- en ondersteuningsvraag tijdelijk in een ziekenhuis of zelfstandig behandelcentrum. Bekostiging van deze zorgvraag vindt plaats vanuit de Zvw.

 

 

 

 

 

Ondanks beperkende bekostigingssystematiek zet zorgvernieuwing door

We zien steeds meer varianten ontstaan op de leefwerelden die zich bewegen op de assen tussen de verschillende leefwerelden (zie bovenstaand figuur), en de complexiteit van de bekostiging verder vergroten. Zorgvernieuwingsvarianten die de beweging naar preventievere, predictievere, persoonlijkere en participatievere zorg ondersteunen, en een voorbeeld vormen voor de mogelijkheden van zorgvernieuwing.

 

Voorkomen van zorg

We zien meerdere voorbeelden ontstaan die inzetten op het langer thuis blijven wonen, en daarmee opnamen in een intramurale setting voorkomen. Met nieuwe leveringsvormen zoals het Modulair Pakket Thuis (MPT) of het Volledig Pakket Thuis (VPT) worden wonen en zorg en ondersteuning steeds meer gescheiden. En ook met alternatieve woonvormen zoals ‘knarrenhofjes’ en tijdelijke leveringsvormen zoals respijtzorg om mantelzorgers tijdelijk wat rust te geven, wordt dit doel beoogd. Tegelijkertijd zien we initiatieven ontstaan in de leefwereld thuis om burgers te ondersteunen bij het (langer) vitaal blijven door bijvoorbeeld het sociaal welbevinden te stimuleren of een gezonde leefstijl te promoten. Ook zien we steeds meer initiatieven zoals better in, better out (bijvoorbeeld Fit4Surgery in het Radboudumc) om ligduur in het ziekenhuis te verminderen en eventuele complicaties te voorkomen. En tussenvormen zoals het eerstelijnsverblijf, de geriatrische revalidatiezorg of crisisopvang kunnen opname in het ziekenhuis of vroegtijdige opschaling naar intramurale zorg voorkomen of uitstellen. Dergelijke verblijven vallen momenteel onder verschillende domeinen en inkopende partijen.

 

Verplaatsen of vervangen van zorg

Naast het voorkomen van zorg, zien we ook voorbeelden die juist inzetten op het verplaatsen of vervangen van zorg. Denk aan de groeiende inzet van monitoring op afstand in de curatieve zorg om patiënten thuis te laten verblijven. Of initiatieven zoals het Regionaal Transferpunt om zorgaanbieders te ondersteunen bij (ver)plaatsen van patiënten naar de juiste plekken die passen bij de zorg- en/of ondersteuningsvragen.

Uit de voorbeelden blijkt dat, ondanks de bestaande schotten, er mogelijkheden worden gevonden voor zorgvernieuwing. Tegelijkertijd blijkt zorgvernieuwing vaak een lange weg te zijn en vraagt het doorzettingsvermogen en creativiteit van de zorgvernieuwers. Er zijn inmiddels talloze fondsen en subsidies beschikbaar voor zorgvernieuwing, maar vaak worden deze na de projectfinanciering niet gecontinueerd dan wel opgeschaald. En te vaak is de opbrengst van zorgvernieuwing niet inzichtelijk (gemaakt), waardoor het maar zelden resulteert in doelmatigheidswinst. Kortom, voor de financiering lopen vernieuwers nog regelmatig vast.

 

Oplossing 1: Inzetten op financiële manoeuvreerruimte voor inkopende partijen

Het demissionair kabinet werkt momenteel aan een wet om meer samenwerking over de verschillende zorgdomeinen te stimuleren. Met deze wet moet het voor de inkopende partijen meer lonen om te investeren in preventieve maatregelen om duurdere zorg te voorkomen of uit te stellen. Ook stimuleert dit zorgkantoren om preventieve maatregelen te monitoren en evalueren, zodat zij kunnen leren en verbeteren in het herkennen van doeltreffende en doelmatige maatregelen. Recent werd nog aangetoond dat domeinoverstijgend samenwerken een flinke doelmatigheidswinst kan opleveren[i]. Weliswaar stijgen de gemiddelde kosten in de Wmo en Zvw, maar daar staat een aanzienlijke kostenbesparing in de Wlz tegenover. Daarnaast stijgen de cliënt- en medewerkerstevredenheid als de schotten tussen Wlz, Zvw en Wmo worden weggehaald. Ook in de Dialoognota Ouder Worden 2020-2040 van het ministerie van VWS van februari 2021 werd een stelselwijziging voorgesteld, met diverse beleidsopties om de betaalbaarheid, kwaliteit en toegankelijkheid van de ouderenzorg te verbeteren[ii]. De beleidsopties zijn gericht op meer preventie, meer zelf doen, meer samendoen en zwaardere zorg voorkomen (of uitstellen). Het ondersteunen van ouderen in zelfredzaamheid en aanpassingen in het stelsel. Partijen zien overigens niet iets in een majeure stelselwijziging, maar een vereenvoudigd en ontschot stelsel biedt informele en formele zorgverleners de ruimte om op basis van kennis en expertise ondersteuning te bieden die aansluit bij de wens en het vermogen van ouderen om van betekenis te zijn voor hun omgeving[iii].

 

Oplossing 2: Bewegen naar waardegedreven zorg en ondersteuning

“Aanpassing van het stelsel is noodzakelijk. Er zijn prikkels nodig die aanzetten tot samenwerking en bijdragen aan ervaren samenhang voor burgers en professionals. En kaders die zorgen voor heldere afspraken over verantwoordelijkheden en eigenaarschap, juist nu steeds meer verschillende samenwerkingsverbanden zullen ontstaan”, zo stelt de Raad Volksgezondheid & Samenleving (RVS) in hun onlangs verschenen rapport [iv]. De RVS pleit hiermee voor een beweging van de huidige productiegedreven zorg, met een focus op verrichtingen, naar waardegedreven zorg en ondersteuning, met een focus op kwaliteit van leven. De Raad komt tot de volgende vijf concrete aanbevelingen met betrekking tot de bekostiging:

  1. Zorg voor passende financiering (grensbudget), regelgeving (uitzonderingsbepaling) en discretionaire bevoegdheid voor bestuurders om grensconflicten op te lossen tussen wetten, organisaties en domeinen
  2. Stimuleer het werken aan een gedeeld belang boven het instellingsbelang, in het bijzonder daar waar samenwerking cruciaal is voor goede zorg en ondersteuning
  3. Versterk in het bijzonder samenwerking tussen het sociaal domein (Wmo, jeugdzorg en participatiewet) en de zorg (met name de eerste lijn)
  4. Voorkom dat ouderen en zorgverleners gehinderd worden door de complexe bekostiging in de ouderenzorg
  5. Stimuleer blended care: een mix van digitale en fysieke zorg

 

BeBright maakt zorgvernieuwers wegwijs in de bekostigingsjungle van de zorg

De verkenningen van het ministerie van VWS en adviezen van RVS komen niet plots uit de lucht vallen. Bij de formatie van het voorgaande kabinet in 2017 werd al door meerdere partijen gepleit voor waardegedreven bekostiging. BeBright zoekt samen met zorgvernieuwers en systeempartijen naar oplossingen in de bekostigingsjungle van de zorg. Zo faciliteren we samen met het ministerie van VWS de maatschappelijke dialoog over de toekomst van de ouderenzorg. We zetten met programma’s als de Digitale ZorgZandbak en 2Diabeat in om samen met innovators, systeempartijen en de overheid de laatste hordes in digitale zorginnovatie en leefstijlinterventies te nemen. We ondersteunen regio’s in het vormen van regionale innovatieagenda’s en bestuursstructuren. En met onder meer impactmetingen en maatschappelijke kosten-batenanalyses ondersteunen wij zorgvernieuwers bij het creëren van een helder beeld van de kosten en (maatschappelijke) baten.

Uiteindelijk kent ieder bekostigingssysteem voor- en nadelen. Maar dat moet ons er niet van weerhouden om zorgvernieuwingen door te voeren die bijdragen aan de kwaliteit, betaalbaarheid en toegankelijkheid van de zorg. Doordat we met elkaar inzetten op het inventariseren van de knelpunten en het gezamenlijk verkennen van de oplossingsrichtingen en toegevoegde waarde, wint de systeemwereld het niet van de maatschappelijke en persoonlijke waarde die zorgvernieuwing brengt. Laten we daar vooral samen op blijven inzetten!

 

Meer weten?

Meer weten over de bekostigingsjungle van de zorg of zelf graag innovatieve stappen zetten? Neem dan contact op met Philip Idenburg of Sjoerd Emonts

__________________________________________

[i] Ministerie van VWS. Domeinoverstijgend samenwerken in de praktijk – eindrapportage monitoring en evaluatie. Januari 2021

[ii] Ministerie van VWS. Dialoognota Ouder Worden 2020-2040. Februari 2021

[iii] Minstierie van VWS. Kamerbrief, Aanbieding Dialoognota Ouder Worden 2020-2040. April 2021

[iv] Raad Volksgezondheid & Samenleving. Wissels omzetten voor een veerkrachtige samenleving: vier prioriteiten voor de nieuwe kabinetsperiode. Maart 2021