“An apple a day, keeps the doctor away.” Simpeler laat de relatie tussen onze gezondheid en voeding zich niet uitdrukken. In onze moderne samenleving ligt het echter aanzienlijk ingewikkelder. In GOED GEVOED bundelen de auteurs Irene Mommers en Michel van Schaik de bevindingen uit het programma Diagnose Voeding & Gezondheid over de preventieve rol die voeding kan spelen in het stimuleren van een gezonder Nederland. Hiertoe stellen de auteurs een vijftal bouwstenen voor die bijdragen aan een nieuwe eetcultuur en een gezonde voedselomgeving ten behoeve van een gezonder Nederland. Een van deze bouwstenen is ‘Gezonde ruimtes: naar een gezond voedselaanbod in de publieke ruimte’.

Vijf bouwstenen voor een gezonder Nederland

Voeding draagt bij aan een vitaal en gezond leven. Het kan het ontstaan van (chronische) aandoeningen vertragen of zelfs voorkomen. Voeding verdient daarom een prominente rol in onze gezondheidszorg, zowel bij preventie en herstel als ook meer algemeen bij het stimuleren van gezondheid. De publicatie GOED GEVOED toont aan dat er veel ruimte is voor verandering, dat er tal van mogelijkheden bestaan voor verbetering en vernieuwing. Het bewijst zelfs dat een radicale (cultuur)verandering noodzakelijk is. De preventieagenda is groot en ambitieus. De vragen die daaruit voortvloeien zijn: waar te beginnen en wie neemt het voortouw? Het antwoord op de eerste vraag volgt logischerwijze uit de beschouwingen: vijf bouwstenen voor een nieuwe eetcultuur en een gezonde voedselomgeving die aanzet tot een gezonde leefstijl. Bouwstenen waar we op termijn gezondheidswinst mee kunnen behalen en waar diverse partijen in het veld reeds aan werken. Door deze activiteiten te versterken en bestaande innovaties te versnellen, kunnen we snel resultaat behalen. Wij onderscheiden de volgende vijf bouwstenen:

  1. Gezonde ruimtes: naar een gezond voedselaanbod in de publieke ruimte;
  2. Gezonde lunch: naar een groenterijke en relaxte lunchcultuur;
  3. Gezonde gewoonten: naar een brede ondersteuning bij gedragsverandering;
  4. Gezonde relaties: naar een warme sociale inbedding;
  5. Gezonde zorg: naar voeding als startpunt van behandeling bij ziekte.
Bouwsteen 1. Gezonde ruimtes: naar een gezond voedselaanbod in de publieke ruimte

In iedere levensfase is de fysieke, sociale en digitale voedselomgeving van grote invloed op het consumptiepatroon. De verleiding tot (over)consumptie is enorm. Voedsel is overal, altijd! Onze omgeving stimuleert ons voortdurend om te veel te eten en te weinig te bewegen. We leven in een obesogene samenleving. Om de verleiding tot (over)consumptie te weerstaan moeten we weloverwogen keuzes maken en beschikken over een grote mate van zelfbeheersing. De discipline die dat vraagt druist in zekere mate tegen onze natuur in. Ons brein is namelijk voorgeprogrammeerd om voedsel te consumeren dat binnen ons bereik komt, een instelling die stamt uit de oertijd, toen voedselaanbod schaars was1. De voedselindustrie investeert jaarlijks miljarden euro’s aan uitgekiende marketingstrategieën (prijs, promotie en plaatsing) die op dit oerinstinct inspelen2. Bovendien worden voedselkeuzes grotendeels bepaald door gewoonten. Ongemerkt nemen we dagelijks zo’n 200 beslissingen over voedselinname, vaak in de vorm van onbewuste reacties op prikkels3. Onze huidige voedselomgeving heeft met al haar verleidingen een enorme invloed op ons voedingspatroon. Daarom is het ter stimulering van onze gezondheid van groot belang om onze voedselomgeving anders en gezonder in te richten.

Actief (overheids)beleid

Er valt veel gezondheidswinst te behalen door te zorgen dat het voedselaanbod in publieke ruimtes waar veel mensen samenkomen – denk aan stadskernen, stationsomgevingen, pretparken en beurshallen – gezond is. Gemeenten spelen hierin een cruciale rol vanuit hun taak om publieke omgevingen veilig en gezond te maken. Zij hebben de mogelijkheid om beleid te formuleren om het aanbod van ongezonde voeding in het straatbeeld terug te dringen. Zij worden hiertoe ook aangezet door de Omgevingswet die in 2021 van kracht gaat en onder andere tot doel heeft om de huidige duizenden bestemmingsplannen en beheersverordeningen te versimpelen tot slechts een paar honderd omgevingsplannen. Regionale en lokale overheden worden met deze nieuwe wet verplicht een visie te ontwikkelen op een gezondere en duurzame publieke ruimte, en daar beleid op af te stemmen4. Zo kunnen gemeenten bijvoorbeeld in het omgevingsplan het aantal nieuwe eetwinkels, fastfoodzaken en snackbars limiteren of bewerkstelligen dat er watertappunten in de stad worden geplaatst. Het zijn dergelijke eenvoudige maatregelen die gezond gedrag stimuleren. Maar een gemeente kan verder gaan. Ze kan een gezond voedselaanbod op scholen en sportverenigingen stimuleren. En bij inkoopcontracten, aanbestedingen en in subsidievoorwaarden (bijvoorbeeld bij grote evenementen) kan de gemeente eisen stellen aan het aanbod van gezond eten en drinken.

Als het gaat om gebouwen in eigendom van de overheid of om gebouwen met een publieke taak (denk aan instellingen voor zorg, welzijn en onderwijs) ligt het voor de hand de kwaliteit van het aangeboden voedsel aan regels te binden. Burgers zullen begrijpen en (uiteindelijk) accepteren dat in deze gebouwen het beleid gericht is op het stimuleren van gezondheid in het algemene belang. Sterker nog, het is eigenlijk moeilijk te bevatten dat dit nu vaak nog niet het geval is. Met nieuwe wetgeving, beleidsregels of simpelweg afspraken kan worden geregeld dat het voedselaanbod in deze gebouwen gezonder wordt.

Kortom, overheden hebben vanuit hun verantwoordelijkheden de taak om het voedselaanbod in publieke ruimtes gezond te maken. En daar kunnen zij meteen mee starten, zowel beleidsmatig als operationeel binnen gebouwen met een publieke functie. Zij kunnen zich daarbij ook laten ondersteunen door partijen in de markt die hier reeds jarenlange ervaring mee hebben, zoals best practice Greendish.

Niet ambitieus zijn is geen optie

Er zijn flinke veranderingen nodig op verschillende fronten. Dat vraagt om nieuwe perspectieven en gerichte activatie. De vijf gepresenteerde bouwstenen vormen een eerste aanzet waar we meteen mee kunnen starten. Bouwstenen die ieder voor zich de potentie hebben om positief bij te dragen aan onze gezondheid en de andere eetcultuur en voedselomgeving die daarvoor nodig zijn. Door hun relatieve eenvoud kunnen onze ingrepen aan een groot publiek worden uitgelegd. Passen we ze tegelijkertijd toe, dan kunnen we een beweging op gang brengen die we gerust een paradigmashift kunnen noemen. Dat zal geen sinecure zijn, maar niet ambitieus zijn is geen optie.

Benieuwd naar de publicatie GOED GEVOED? Verzeker je nu nog van een exemplaar of kijk voor meer informatie op www.goedgevoed.eu of neem contact op met Irene Mommers!

Bronvermelding:

  1. Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Rijksbegroting 2020, XVI Volksgezondheid, Welzijn en Sport, onderdelen Ziekte- preventie en Gezondheidsbevordering. 2019. p. 58-59
  2. The Nielsen Company. Jaarrapport Bruto Mediabestedingen 2018. 2019
  3. Seidell J. et al. Het Voedsellabyrint: een weg uit een doolhof van eetadviezen en –trends. Januari 2015
  4. Rijksoverheid. Omgevingswet. Geraadpleegd 7 oktober 2019 via https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/omgevingswet