Hygge is Deens voor gezelligheid, en is een van de belangrijkste uitdrukkingen in de nationale cultuur. Het staat voor saamhorigheid en solidariteit als basis voor de Deense cultuur en haar zorgstelsel.

Van 31 augustus tot en met 3 september was het team van BeBright op inspiratiereis naar Denemarken. Het thema van de inspiratiereis was transformatie en innovatie in het sociaal domein. Tijdens deze reis hebben wij sociale innovaties op het gebied van ouderenzorg verkend bij het Center for Healthy Aging van de Universiteit van Kopenhagen, bij de gemeente Gladsaxe en de ouderenorganisatie Bakkegården. De manier waarop Denemarken de zorg heeft ingericht en geldt internationaal als best practice. Een kijkje over de grens biedt inspiratie over hoe transformaties in de zorg tot stand komen. Zo hebben we kennis opgedaan over het Deense systeem, inspirerende voorbeelden, maar ook welke belemmeringen men onderweg is tegengekomen bij het realiseren van veranderingen.

Het Deense zorgmodel: ‘we help you, to help yourself’

Het bezoek aan Kopenhagen startte met een bezoek aan het Center for Healthy Aging van de Universiteit van Kopenhagen, waar onze Nederlandse zorgvisionair Rudi Westendorp ons meenam in de Deense cultuur en haar zorgstelsel. Rudi Westendorp is hoogleraar ouderengeneeskunde aan de universiteit van Kopenhagen en als oud-directeur van de Leyden Academy on Vitality and Ageing een van de meest geciteerde Europese specialisten in zijn veld. Hij woont inmiddels een kleine drie jaar in Denemarken en ziet veel verschillen met Nederland.

Het zorgstelsel in Denemarken is volledig via de overheid geregeld (zie figuur 1). Dus geen verzekeringsstelsel maar via het belastingstelsel gegarandeerde zorg voor iedereen vanaf het moment dat ze zich als bewoner inschrijven bij een gemeente. Zo ontvangt elke inwoner een zorgpas waarmee ze direct aanspraak kunnen maken op elke vorm van zorg. De zorg is daarmee niet gratis, maar zonder eigen risico of bijdrage als drempel. De collectieve uitgaven aan kwaliteit en toegankelijkheid van de Deense zorg zijn met 10% van het BBP aanzienlijk lager dan de 14% in Nederland. Doordat de beloning van instellingen en zorgprofessionals niet productie gedreven is, ontbreekt de prikkel tot overproductie en is er een gedeeld belang van alle partijen om te sturen op zowel kwaliteit als op doelmatigheid. Publieke verantwoordelijkheid en solidariteit zijn daarbij belangrijke waarden.

Figuur 1: Organisatie zorgstelsel van Denemarken. Gepresenteerd door Steen Rank Petersen, Head of Department of Health, Gemeente Gladsaxe, 1 september 2017

In het Deense zorgsysteem is alles erop gericht om mensen zo snel mogelijk terug te laten keren naar de maatschappij. Aan de basis van wat Reablement[i] wordt genoemd, staat de wettelijke verplichting om mensen te helpen om zelfstandig te blijven. Positieve Gezondheid, zoals Machteld Huber het beschreef The ability to adapt and selfmanage, is op deze wijze verankerd als burger recht en is hiermee een fundamenteel uitgangspunt in de Deense gezondheidszorg. Het gaat bijvoorbeeld om korte interventies aan de hand waarvan mensen leren om weer voor zichzelf te zorgen. Niet alleen na ziekte, maar bijvoorbeeld ook na het overlijden van een partner. Reablement wordt niet enkel gedreven door mooie waarden maar ook welgemeend (collectief) eigenbelang. Bij oudere mannen is immers al langer bekend dat zij zonder deze ondersteuning binnen de kortste keren afhankelijk worden van collectief betaalde zorg en ondersteuning. Een doelgerichte en holistische aanpak met persoonlijke coach en trainingen op maat ondersteunt de thuiszorg, en kan deze in sommige gevallen zelfs vervangen. Uit onderzoek blijkt dat preventie in de vorm van reablement, ofwel herstelzorg, veel kosten kan besparen in een vergrijzende samenleving want dat is in Denemarken niet anders dan in Nederland.

Samenwerking als succesfactor

Deense samenwerking is sterk gericht op de belangen van de groep in plaats van de belangen van individuen. Zodra een gezamenlijk besluit is genomen – een proces dat vergelijkbaar is met ons polderen – wordt de uitvoering met volle overtuiging ingezet en is het ook niet meer vrijblijvend. Succesvolle zorginnovaties en een aanpak als reablement worden dan ook binnen de kortste keren landelijk uitgerold, terwijl in Nederland het vaak lijkt alsof elke regio en elke zorgorganisatie het wiel weer opnieuw wil uitvinden. Het grote verschil met Nederland zit in de samenwerking. In Nederland wordt veel gepraat over samenwerking tussen verschillende partijen, over substitutie en samenwerking met de patiënt en zijn naasten. In Denemarken is de samenwerking er daadwerkelijk. De eenvoudige inrichting van het systeem en de afstemming tussen verschillende partijen van ziekenhuizen met de thuiszorg, en tussen zorgprofessionals en mantelzorgers, dragen bij aan het succes van het systeem.

Als 80 procent van de besluitvormers overeenstemming bereikt, gaat iedereen akkoord en wordt de uitvoering ingezet. Vervolgens kijkt niemand meer terug”

De behoefte van cliënten centraal 

Net als Nederland werkt Denemarken aan een brede transformatie van zorg en welzijn, bijvoorbeeld in de gemeente Gladsaxe. De gemeente Gladsaxe is een middelgrote gemeente met 65.000 inwoners (zusterstad van Apeldoorn) en voorloper op het gebied van het toepassen van nieuwe concepten in het sociaal domein. Tijdens ons bezoek waren we onder andere te gast bij het innovatieve Seniorcenter Bakkegården. Het centrum is voorzien van diverse technologieën die het welzijn, het gevoel van veiligheid, onafhankelijkheid en het comfort van bewoners vergroten. Menselijke waarden staan aan de basis van de zorg. Wat met name opvalt is dat daadwerkelijk invulling gegeven wordt aan de individuele behoeften van de cliënten. Dit terug te zien in de huiselijk inrichting waarop de cliënten een grote inspraak hebben en het loslaten van een strikte dagplanning. Deze flexibiliteit is met moeite gerealiseerd door oude werkwijzen los te laten, meer personeel in te zetten en personeel extra te scholen.

Tijdens het bezoek kregen we rondleiding en een drietal presentaties over promotie en preventie in de ouderenzorg. De belangrijkste focus van de gemeente Gladsaxe op het gebied van ouderenzorg ligt op het versterken van de gezondheidsvaardigheden van ouderen. Het gaat hierbij om de vaardigheden die mensen dagelijks nodig hebben om zelfredzaam te zijn, vooral om de kwaliteit van leven te vergroten en te verlengen. Technologie speelt een belangrijke rol. Dit kan variëren van een hulpmiddel waarmee ouderen zelf hun steunkousen aan kan trekken, tot een modern deurslot, die via bluetooth verbinding zorgverleners toegang biedt in noodsituaties. Daarnaast kan iedere medewerker in het sociaal domein via zijn telefoon inzicht krijgen in de situatie van kwetsbare ouderen. Zelfs een kleine gemeente als deze heeft een eigen innovatieteam bestaande uit vier mensen, die elke dag bezig zijn om nieuwe innovaties in de zorg te implementeren en op die manier de kwaliteit en doelmatigheid van de zorg te verbeteren. Kosten die geen uitgaven zijn maar die direct terug verdiend worden in beter en vooral doelmatigere zorg. Vanuit deze doelstelling kwamen we met de verwachting dat naast innovatie ook preventie in de vorm van leefstijlinterventies een belangrijk aandachtsgebied is. Zowel qua kennis als investeringen valt dit momenteel nog tegen, waardoor we op dit terrein Nederlandse ervaringen konden delen ter inspiratie.

Wat kunnen we leren van de Denen?

De Nederlandse zorg staat onder druk. In tijden van verandering is het zinvol om over de grens te kijken. En waar beter te kijken dan bij een van de gelukkigste landen[ii] ter wereld! Niet om kritiekloos te kopiëren, daarvoor is de historische en culturele context te verschillend, waarschuwt Westendorp. Los van de historische en culturele context is vertrouwen het sleutelwoord. Je moet erop kunnen vertrouwen dat de partijen die verantwoordelijk zijn voor de inrichting en uitvoering van de zorg, hun taken goed uitvoeren vanuit een gedeeld belang. Vertrouwen om de beslissingen die gemaakt worden in consensus uit te voeren. Vertrouwen dat je meer ruimte krijgt om je te richten op dingen die het leven zinvol en gelukkig maken als je basisvoorzieningen goed geregeld zijn, en je je om zorg geen zorgen hoeft te maken.

De zorg is een publieke dienst, die moet je dan ook op die manier inregelen. Gemeenten moeten daarnaast veel meer investeren in het versterken van hun innovatiekracht, om concrete vernieuwing te realiseren. Bijvoorbeeld met een eigen innovatieteam dat elke dag bezig is om nieuwe innovaties in de zorg te implementeren en op die manier de kwaliteit en doelmatigheid van de zorg te verbeteren, zoals het inspirerende bezoek aan gemeente Gladsaxe liet zien. Maar laten we vooral niet elke keer het wiel opnieuw uitvinden. Natuurlijk ligt de sleutel tot succes in een gedegen proces van besluitvorming, waarbij alle betrokkenen onderdeel zijn van het gesprek en achter het besluit staan. Maar de echte winst ligt in het niet steeds ter discussie stellen van eerder gemaakte besluiten. Alleen op die manier kunnen we daadwerkelijk de transformatie maken naar mensgerichte en waardevolle zorg.

[i] Reablement has been defined as ‘services for people with poor physical or mental health to help them accommodate their illness by learning or re-learning the skills necessary for daily living’. Restorative care is another term used in the US and in Australia. Bron: Social Care Institute for Excellence

[ii] Bron: Life Satisfaction, OECD, Better Life Index, 2016