Gezonde voeding is essentieel bij het voorkomen en herstellen van ziekte en ondervoeding. Waar voeding de afgelopen jaren werd gezien als een kostenpost in de zorg, is dit inmiddels wel anders; meer en meer instellingen introduceren voedingsconcepten waarbij de patiënt centraal staat. Welke voedingsconcepten zijn er al? Wat gaat er goed en minder goed? En waarom is een voedingsvisie en -strategie onontbeerlijk in zorginstellingen?

Het belang van goede voeding in de zorg
Tijdens de behandeling van een aandoening is een goede voedingsstatus van cruciaal belang omdat het lichaam in tijde van ziekte meer energie en voedingsstoffen verbruikt. Verminderde eetlust en vermoeidheid leiden tot ongewenst gewichtsverlies of tot een gebrek aan bepaalde voedingsstoffen. Voeding kan op verschillende manieren een rol spelen bij de behandeling van ziekten. Zo kan gezonde voeding het herstel sneller doen verlopen of de medicatieafhankelijkheid verlagen. Ook kan gezonde voeding bijdragen aan het verminderen van symptomen en zo de kwaliteit van leven verhogen. Dergelijke ‘voedingsinterventies’ variëren van het aanpassen van een dieet door iets weg te laten of toe te voegen tot het volledig veranderen van het voedingspatroon (als onderdeel van een algehele leefstijl- en gedragsverandering).

Voedingsconcepten met aanbod op maat voor de patiënt zijn in opkomst
In de zorg is er steeds meer aandacht voor de rol van voeding bij ziekte, herstel en medicatiegebruik en bij ondervoeding. Bij opname in het ziekenhuis komt ondervoeding bij ongeveer 1 op de 7 patiënten voor. Dit leidt tot een langer verblijf in het ziekenhuis in vergelijking met patiënten die niet ondervoed zijn. In 2016 werd bij maar liefst 44% van de ziekenhuizen een nieuw voedingsconcept ingevoerd. Inmiddels biedt 1 op de 10 ziekenhuizen de patiënt een onbeperkt aantal eetmomenten, snellere levering en veel menu-opties. Daarnaast is er bij de helft van de ziekenhuizen een aangepast voedingsaanbod voor speciale doelgroepen zoals kinderen, ouderen en kankerpatiënten.

Voorbeelden
Voorbeelden van voedingsconcepten zijn FoodforCare in het Radboudumc en At Your Request in Ziekenhuis Gelderse Vallei. Binnen deze concepten heeft de patiënt de mogelijkheid om meerdere momenten per dag een verse en smakelijk opgediende maaltijd te bestellen. Zo constateert At Your Requestdat patiënten nauwelijks nog afvallen en dat patiënten met risico op ondervoeding vaker de eiwitaanbeveling halen. Ze nudgen namelijk op eiwitinname. Het Dijklander Ziekenhuisvoegt hier nog een culinaire streekervaring van topkok Ron Blaauw aan toe met het bereiden van gezonde, verse en duurzame maaltijden uit de streek. Bernhoven is de samenwerking aangegaan met een cateraar bij het verzorgen van maaltijden. In dit ziekenhuis is er -naast de gezonde, gevarieerde keuze en het serviceaspect- ook een koppeling met relevante patiëntgegevens. SJG Weert heeft ook een dergelijke koppeling met het EPD, waardoor bij deze ziekenhuizen de menu’s en gerechten afgestemd zijn op de medische behandeling en het specifieke dieet van de patiënt.

Ook Medisch Spectrum Twente heeft een vergelijkbaar concept onder de noemer Gastvrij MST. Hoewel effecten op herstel en ondervoeding nog lastig te meten zijn, tonen eerste resultaten aan dat deze concepten positief bijdragen aan de patiënttevredenheid. Daarnaast lijkt gezonde voeding een positief effect te hebben op medicijngebruik, algehele gezondheid, gewicht en daarmee risico’s voor chronische aandoeningen. Medisch Centrum Leeuwarden is bezig met het implementeren van het maaltijdconcept Verrassend Puur!. Hierbij krijgen patiënten 6 keer per dag kleine gerechten aangeboden van een rollende keuken, met daarop bijvoorbeeld kleine pannetjes met warme gerechten en glazen met desserts. Per ronde is er keuze uit gemiddeld 3 verschillende gerechten en bij ontbijt en lunch zelfs 6 à 7. In Utrecht voert het Prinses Maxima Céntrum met de Kanjerkar een vergelijkbaar concept uit. Tot slot startte het Amsterdam UMC recentelijk met het voedingsprogramma Zorg op het Bord, waarmee ze voeding een centrale rol geven in zorg, onderwijs en onderzoek.

Naast ziekenhuizen zijn ook in de langdurige zorg veel instellingen actief bezig met hun voedingsconcepten. Een mooi voorbeeld is De DrieGasthuizenGroep in Arnhem die dit najaar gaat starten met een proef met fingerfood om de eetlust bij ouderen te stimuleren en ondervoeding tegen te gaan. Of woonzorggroep Wilgaerden die koos voor een nieuw voedingsconcept waarbij vers bereid eten en het gebruik van streekproducten voorop staat. En Reinaerde zet met Reinaerde Fit een gezonde leefstijl op de kaart binnen hun organisatie.

Voedingsconcepten dragen bij aan het verminderen van voedselverspilling in ziekenhuizen
Een ander actueel onderwerp rondom voeding en zorg is de enorme voedselverspilling binnen zorginstellingen. Dat dit een grootschalig probleem is, blijkt uit onderzoek van Wageningen University & Research (WUR): 40 procent van het ingekochte voedsel in ziekenhuizen en zorginstellingen belandt in de vuilnisbak. Onderzoekers van de WUR concluderen dat de introductie van nieuwe voedingsconcepten effect heeft op het verminderen van de enorme voedselverspilling in ziekenhuizen. Zij stellen dat deze vermindering voornamelijk te danken is aan de werkwijze; het portioneren in de keuken is afwezig, patiënten hebben meer keuze en kunnen last-minute beslissen wat ze willen eten.

Een gedegen voedingsstrategie is een onmisbare pijler
Het is evident dat voeding een belangrijk onderwerp in de gezondheidszorg is. De noodzaak om als zorginstelling met voeding positief bij te dragen aan het voorkomen van ondervoeding en het bevorderen van herstel, algeheel welbevinden en tevredenheid, is aanwezig. Het lijkt echter dat de huidige initiatieven nog onvoldoende doordacht en uitgebouwd zijn. Zo blijkt dat 9 op de 10 ziekenhuizen nog vaste eetmomenten hanteert, tussendoortjes in veel gevallen niet onbeperkt besteld kunnen worden en de voedingsinname van de patiënt in de helft van de gevallen niet geregistreerd wordt. De vaardigheden en dienstverlening van voedingsassistenten – de verstrekkers van maaltijden aan patiënten – zijn in de praktijk niet altijd toereikend. In het ideale geval kan de voedingsassistent de patiënt volledig begeleiden bij het maken van een voedingskeuze. Ook wordt voedingsmanagement niet systematisch geïntegreerd in zorgpaden.

Er is dus nog voldoende ruimte voor verbetering, maar hoe pakken we dat het beste aan? Irene Mommers, partner bij BeBright en programmamanager Diagnose Voeding & Gezondheid, geeft aan dat het belangrijk is om niet zomaar een voedingsconcept te implementeren, maar eerst een voedingsvisie en -strategie te ontwikkelen: “Een voedingsconcept invoeren gaat gepaard met de ontwikkeling van een voedingsvisie en –strategie. Bovendien dient deze aan te sluiten bij de overkoepelende visie en strategie van de zorginstelling. Richt je je als zorginstelling specifiek op ouderen of kankerpatiënten, dan moet je voedingsstrategie daarop aansluiten,” aldus Irene. Zij geeft daarnaast aan dat het belangrijk is om als zorginstelling alle betrokkenen rondom de patiënt mee te nemen bij de voedingsstrategie. “Denk bijvoorbeeld aan voedingseducatie voor artsen en verpleegkundigen. Ziekenhuizen hebben een voorbeeldfunctie en artsen worden gezien als een autoriteit. Betrek ook naasten en mantelzorgers van de patiënt en zorgprofessionals waarmee de patiënt na ontslag contact heeft, zoals de thuiszorg. Alleen dan kunnen we met goede voeding echte én langdurige impact bereiken.”

Hoe nu verder?
BeBright ondersteunt zorginstellingen bij het ontwikkelen van een voedselstrategie om het verschil maken! Interesse? Neem contact op met Irene Mommers.