De transformatie naar een zorg- en ondersteuningssysteem waar de focus ligt op eigen kracht, vraagt om versnelling. Vaak staan nog de kwetsbaarheid en beperkingen centraal en zijn we afhankelijk van overheid en instituties. Gelukkig zien we een verschuiving en krijgen persoonlijke behoeften, voorkeuren en mogelijkheden steeds vaker een prominente plek. Voorbeelden hiervan vinden we binnen het sociaal domein en proeftuin Ruwaard.

De slagzin “zelf als het kan, thuis als het kan en digitaal als het kan” wordt gebruikt als de panacee voor de toenemende druk op de zorg.¹ Binnen de pijler “zelf als het kan” worden oplossingen in eerste instantie gezocht binnen de eigen mogelijkheden en het eigen netwerk. De mens wordt gestimuleerd zelf steeds meer verantwoordelijkheid te nemen zolang dat gaat. Deze ontwikkeling maakt deel uit van een grotere beweging naar meer persoonsgerichte zorg waarin persoonlijke behoeften, voorkeuren en eigen mogelijkheden van mensen centraal staan.

In het sociaal domein is deze benadering inmiddels een belangrijk principe. In de zorg is op dit terrein ruimte voor verbetering. We zien te vaak dat zorgprofessionals vanuit risico’s, beperkingen en ‘zorgen voor’ denken. Wat leidt tot overschatting van de kwetsbaarheid en afhankelijkheid, en onderschatting van de eigen kracht van mensen. Cruciaal is het identificeren van aannames en overtuigingen die hieraan ten grondslag liggen. We kunnen leren van de voorlopers in het sociaal domein. Welke lessen zijn hieruit te trekken en welke aandachtpunten zijn nuttig voor de zorg?

De transformatie van het traditionele zorgmodel naar de potentie van eigen kracht
Onze gezondheidszorg is historisch gezien gebaseerd op pathogenese: een medisch model dat focust op oorzaak, ontwikkeling en genezing van ziekte, stoornissen en handicaps.² Dit model legt een nadruk op formele zorg, met  medici als spil. Zorgaanbieders nemen doorgaans de regie, wat soms – onbedoeld  – ten koste gaat van de autonomie van patiënten en cliënten. Deze traditionele benadering zien we nog steeds terug in de dagelijkse praktijk. Bijvoorbeeld als een zorgaanbieder, met de beste intenties, de behandeling bepaalt zonder de vraag te stellen: ’wat kan en wil de persoon zelf?’ De verschuiving naar een empowerment-gerichte benadering benadrukt de kracht, capaciteiten en wensen van het individu en zijn of haar netwerk. De overheid ondersteunt de inwoners om zo lang mogelijk regie te houden en de potentie van het eigen netwerk te benutten.

“Iedereen heeft handelingsperspectief”
– Annemieke Ackermans (Proeftuin Ruwaard)

Proeftuin Ruwaard: een model van eigen kracht en samenwerking
Proeftuin Ruwaard, een wijk in Oss, is een treffend voorbeeld van hoe de eigen kracht en behoeften van bewoners benut kunnen worden.³ Proeftuin Ruwaard begon vanuit de overtuiging dat het doorbreken van traditionele financieringsstructuren cruciaal is voor een effectiever systeem. Door samenwerking tussen organisaties in zorg, welzijn en wonen streeft proeftuin Ruwaard naar een vitale gemeenschap waar bewoners een betere (positieve) gezondheid ervaren tegen lagere kosten. Het project wordt ondersteund door een groot netwerk van vrijwilligers en professionals die samenwerken om het welzijn en de zelfredzaamheid van bewoners te bevorderen. Het succes van Proeftuin Ruwaard ligt in het feit dat ze het fundamentele principe omarmen dat iedereen handelingsperspectief heeft. In plaats van te focussen op afhankelijkheid, concentreert de proeftuin zich op beschikbare talenten, vaardigheden en middelen van de bewoners. De kern ligt in de het principe van eigen kracht van de wijkbewoner met de onderwerpen “ik wil, ik kan en ik heb nodig”.

Ervaringen uit het sociaal domein toegepast in de zorg
Proeftuin Ruwaard bewijst dat een op eigen kracht gebaseerde benadering gemeenschappen kan versterken en
tegelijk de zorg en welzijn kan verbeteren, met positieve financiële resultaten. ³  Deze benadering verdient een bredere toepassing in zorg en welzijn. Door te leren van het sociaal domein –  waar o.a. door de “sociale vernieuwing” al sinds de jaren 90 een accent legt op empowerment⁴ kunnen we deze visie in de gehele zorgsector integreren. Anno 2023 zien we in het sociaal domein dat inwoners, zelfs in tijden van tegenslagen, de mogelijkheid willen om regie over hun leven te houden. Beleidsuitgangspunten zoals zelfredzaamheid, eigen regie, en participatie, zoals geïdentificeerd door Movisie voor het sociaal domein, dienen ook in de zorg en ondersteuning leidend te zijn.⁵

Verschillende aandachtspunten helpen om de ervaringen vanuit het sociaal domein in de zorg te kunnen benutten:

• Rolmodellen zijn essentieel om veranderingen en nieuwe denkrichtingen te omarmen en te promoten. Deze voorbeeldfiguren inspireren anderen en overtuigen om traditionele patronen te doorbreken.
• Organisaties dienen meer samen te werken en zorg holistisch te benaderen. Dit omvat het doorbreken van schotten in de zorg, korte lijntjes tussen zorgverleners en het stimuleren van professioneel handelen in plaats van het volgen van protocollen.
• Een mentaliteitsverandering van zorgverleners is nodig. Zij worden aangemoedigd om niet alleen te denken in termen van medische zorg en eigen expertise, maar ook het welzijn van de patiënt voorop te stellen, gebruikmakend van principes uit de Positieve Gezondheid.

De transformatie naar een op eigen kracht gericht zorgsysteem is complex. Het vraagt om vertrouwen en het doorbreken van traditionele zorgopvattingen. Eerste stappen zijn gezet binnen het sociaal domein, laten we samen de volgende stap te zetten in de zorg.

Interesse in dit thema of bredere onderwerpen binnen het Sociaal Domein, en benieuwd wat BeBright voor jou kan betekenen? Neem dan contact op met Marjolein Geurts of Judith Meurs.

Bronnen:

1 Programma Wonen, Ondersteuning en Zorg voor Ouderen (WOZO)

2 Verder kijken dan het medisch perspectief

3 Proeftuin Ruwaard

4 Canon Sociaal Werk, de opkomst van de wijkaanpak als dominante strategie in het sociaal beleid

5 Movisie, gemeentelijke beleidsuitgangspunten voor het sociaal domein

Interessant artikel? Meld je dan hier aan en ontvang elke 2 maanden de BeBright nieuwsbrief.